De vierdaagse werkweek in Nederland: stand van zaken

De vierdaagse werkweek is een van de meest besproken arbeidsmarkttrends van de afgelopen jaren. Het idee is simpel maar radicaal: werknemers werken vier dagen in plaats van vijf, behouden hun volledige salaris en leveren dezelfde of betere resultaten. Het zogenaamde 100:80:100-model: 100% salaris, 80% van de tijd, 100% productiviteit. International pilots in het Verenigd Koninkrijk, IJsland, Portugal en Spanje laten veelbelovende resultaten zien. Maar hoe staat het ervoor in Nederland, het land dat al kampioen deeltijdwerk is?

Nederland: het deeltijdland van Europa

Nederland heeft een unieke uitgangspositie in dit debat. Het is veruit het land met de meeste deeltijdwerkers in Europa. Volgens Eurostat werkt bijna 50% van alle werknemers in Nederland in deeltijd. Bij vrouwen is dit percentage zelfs hoger dan 70%. De gemiddelde werkweek in Nederland is circa 30 uur, tegenover 37 tot 40 uur in landen als Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk.

Dit roept een fundamentele vraag op: als zo veel Nederlanders al vier dagen of minder werken, wat is dan het verschil met de vierdaagse werkweek?

Het antwoord zit in het salaris. Nederlandse deeltijdwerkers die 4 dagen werken, ontvangen 80% van het voltijdsalaris. De vierdaagse werkweek zoals internationaal bediscussieerd, gaat uit van 100% salaris voor 80% van de uren, op voorwaarde dat de productiviteit gelijk blijft. Dat is een fundamenteel ander voorstel: niet minder werken voor minder geld, maar slimmer werken voor hetzelfde geld.

De internationale resultaten: wat weten we?

Het grootste en meest geciteerde experiment is het Britse pilotproject van 4 Day Week Global (2022), uitgevoerd in samenwerking met onderzoekers van de universiteiten van Cambridge en Oxford. Aan het project deden 61 bedrijven mee, met in totaal circa 2.900 werknemers. De resultaten, gepubliceerd in een peer-reviewed paper, waren indrukwekkend:

• 92% van de bedrijven koos ervoor om na de pilot door te gaan met de vierdaagse werkweek
• Het ziekteverzuim daalde met 65%
• Burnoutklachten namen af met 71%
• Het personeelsverloop daalde met 57%
• De omzet bleef stabiel of steeg bij de meeste bedrijven

In IJsland liep tussen 2015 en 2019 een groot experiment onder leiding van de overheid, waarbij circa 2.500 werknemers (meer dan 1% van de werkende bevolking) overstapten naar een kortere werkweek. De resultaten, geanalyseerd door het Britse onderzoeksinstituut Autonomy, toonden dat productiviteit gelijk bleef of verbeterde, terwijl het welzijn van werknemers significant toenam.

Portugal startte in 2023 een nationaal pilotproject met overheidssteun. Spanje financierde een driejarig experiment in de industriële sector. België introduceerde in 2022 het recht om een voltijdse werkweek in vier dagen te comprimeren (maar dan wel 10 uur per dag, geen uurreductie).

De wetenschappelijke consensus groeit: voor veel functies en sectoren is de vierdaagse werkweek haalbaar zonder productiviteitsverlies, mits bedrijven hun werkprocessen aanpassen.

De Nederlandse situatie

In tegenstelling tot het VK en IJsland is er in Nederland geen groot nationaal pilotproject geweest. Dit heeft deels te maken met de al bestaande deeltijdcultuur (het gevoel dat "we dit al doen") en deels met de politieke prioriteiten.

Toch experimenteren individuele bedrijven. Enkele tech-bedrijven en creatieve bureaus in Amsterdam en Rotterdam hebben de vierdaagse werkweek ingevoerd en rapporteren positieve ervaringen. IT-dienstverlener Incentro bijvoorbeeld communiceerde publiekelijk over hun ervaring met een kortere werkweek.

De vakbond FNV heeft zich uitgesproken vóór experimenten met de vierdaagse werkweek en roept werkgevers op om pilots te starten. De werkgeversorganisatie VNO-NCW is voorzichtiger en benadrukt dat het per sector en functie verschilt of een kortere werkweek haalbaar is.

De Sociaal-Economische Raad (SER) heeft in adviezen over de toekomst van werk benadrukt dat flexibilisering en arbeidstijdverkorting onderwerpen zijn die in cao-onderhandelingen thuishoren en niet per se via wetgeving moeten worden afgedwongen.

Drie manieren om vier dagen te werken

In de praktijk zijn er drie modellen om als werknemer vier dagen per week te werken, elk met eigen voor- en nadelen.

Model 1: Deeltijd (32 uur in 4 dagen). Via de Wet Flexibel Werken kun je je werkgever vragen om je arbeidsduur te verminderen naar 32 uur per week, verdeeld over 4 dagen. Je salaris daalt evenredig naar 80% van het voltijdsalaris. Je vakantiegeld, pensioenopbouw en vakantiedagen dalen ook evenredig.

In Nederland is deeltijd werken sociaal geaccepteerd en wettelijk beschermd. De werkgever mag een verzoek om deeltijd alleen afwijzen bij zwaarwegende bedrijfsbelangen (artikel 2 lid 5 Wfw). In de praktijk worden de meeste verzoeken gehonoreerd.

Het financiële effect is minder dramatisch dan je misschien denkt. Door minder belasting in de hogere schijven te betalen, is het netto verschil kleiner dan 20%. Bij een bruto jaarsalaris van 50.000 euro fulltime ontvang je circa 42.500 euro bruto bij 32 uur. Maar het netto verschil is door de progressieve belastingschijven minder dan 20%.

Model 2: Compressed schedule (40 uur in 4 dagen). Bij een compressed schedule werk je je volledige 40 uur in vier dagen van 10 uur. Je salaris blijft 100%, maar je dagen worden langer. Dit is de variant die in België wettelijk is vastgelegd.

Het voordeel: geen salarisvermindering en een hele vrije dag per week. Het nadeel: vier dagen van 10 uur zijn intensief. Onderzoek toont aan dat de productiviteit na 8 uur significant daalt. Bovendien kan het lastig zijn om te combineren met zorgtaken of een lang woon-werkverkeer.

De Arbeidstijdenwet staat een werkdag van maximaal 12 uur toe, dus een 10-urige werkdag is wettelijk toegestaan.

Model 3: De echte vierdaagse werkweek (100:80:100). Dit is het model dat internationaal wordt getest: 4 dagen werken, 32 uur, volledig salaris. De werkgever biedt dit aan als arbeidsvoorwaarde, op basis van het vertrouwen dat de productiviteit gelijk blijft.

Dit model vereist aanpassingen in de bedrijfsvoering: minder vergaderingen, efficiëntere werkprocessen, meer autonomie voor werknemers. Bedrijven die dit succesvol implementeren, rapporteren dat ze gedwongen worden om tijdverspilling te elimineren en alleen de werkelijk waardevolle taken te behouden.

Voor welke sectoren werkt het?

De vierdaagse werkweek is niet voor elke sector even geschikt. Kenniswerkers, creatieve professionals en ICT'ers zijn het beste gepositioneerd: hun werk is vaak flexibel in tijd en plaats, en productiviteit hangt meer af van focus dan van aanwezigheid.

In sectoren met continue dienstverlening (zorg, horeca, retail, productie) is de implementatie complexer. Hier moet de bezetting gegarandeerd zijn, wat betekent dat een vierdaagse werkweek alleen kan als er voldoende personeel is om de roosters te vullen. In de huidige krappe arbeidsmarkt, met tekorten in zorg en horeca, is dat een uitdaging.

Desondanks experimenteren ook zorginstelling en productiebedrijven met varianten. Verpleegkundigen die 3 lange diensten van 12 uur draaien in plaats van 5 korte diensten, werken feitelijk al een driedaagse werkweek.

Hoe vraag je het aan?

Stap 1: Onderzoek. Verdiep je in de resultaten van internationale pilots en verzamel argumenten die relevant zijn voor jouw functie en sector.

Stap 2: Maak een voorstel. Stel een concreet, schriftelijk voorstel op voor je leidinggevende. Beschrijf welk model je wilt (deeltijd, compressed, of 100:80:100), hoe je je werk in minder tijd gaat doen en hoe je de impact op collega's en klanten minimaliseert.

Stap 3: Stel een pilot voor. Een proefperiode van 3 tot 6 maanden verlaagt de drempel voor je werkgever. Als het werkt, maak je het permanent. Als het niet werkt, keer je terug naar de oude situatie.

Stap 4: Meet en rapporteer. Houd bij wat er verandert: productiviteit, klanttevredenheid, samenwerking, welzijn. Harde data overtuigen meer dan gevoel.

Zoek bedrijven met moderne werkmodellen en flexibele arbeidsvoorwaarden op Laddro.